Wyłącz moduł dla niedowidzących Moduł dla niedowidzących

wt. 10:00 - 13:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 11:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Długa 46/47

Bilety:
Normalny: 12 zł
Ulgowy: 6 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 11 zł
Ulgowy grupowy**: 5 zł
Punkt widokowy: 5 zł

wt. 10:00 - 13:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 11:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Długi Targ 43/44

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

wt. 10:00 - 13:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 11:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Targ Węglowy 26

Bilety:
Normalny: 12 zł
Ulgowy: 6 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 11 zł
Ulgowy grupowy**: 5 zł

wt. 10:00 - 13:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 11:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Długa 12

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

Gdańsk
ul. Mjr. H. Sucharskiego

wt. 10:00 - 13:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 11:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Plac Obrońców Poczty Polskiej 1/2

Bilety:
Normalny: 8 zł
Ulgowy: 4 zł
Normalny grupowy**: 7 zł
Ulgowy grupowy**: 3 zł

Gdańsk
ul. Stara Twierdza 1

Bilety:
Normalny: 12 zł
Ulgowy: 6 zł
Rodzinny*: 25 zł
Normalny grupowy**: 11 zł
Ulgowy grupowy**: 5 zł

Gdańsk
ul. Wielkie Młyny 10

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

Człowiek Oświecenia. Rzecz o Stanisławie Leszczyńskim.

Dział Sztuki, 2015-01-27 | Katarzyna Kurkowska


Młodość

Stanisław Leszczyński urodził się 20 października 1677 r. we Lwowie. Ród Leszczyńskich korzeniami sięgał XV wieku. Ojciec Stanisława, Rafał, w ostatniej ćwierci XVII wieku był bardzo wpływową postacią na terenie Wielkopolski. Sprawował między innymi urzędy podstolego koronnego czy podskarbiego wielkiego koronnego. Dzięki pochodzeniu Stanisław otrzymał solidne wykształcenie. Uczęszczał do protestanckiego gimnazjum w Lesznie, w domu pobierał nauki od nauczycieli jezuickich, a w okresie młodzieńczym odbył podróż edukacyjną po Europie, odwiedzając m.in. Austrię, Niemcy, Włochy i Niderlandy, a także Francję, gdzie miał okazję odwiedzić Wersal Ludwika XIV. Podczas pobytu w Rzymie na prywatnej audiencji przyjął go papież Innocenty XII. Znacząca pozycja rodziny, kapitał polityczny i zgromadzony majątek ułatwił Stanisławowi rozpoczęcie kariery politycznej. W wieku 20 lat został podczaszym koronnym, dwa lata później wojewodą poznańskim. Jego pozycję wzmocniło małżeństwo z Katarzyną Opalińską, pochodzącą z możnego rodu wielkopolskiego. Owocem małżeństwa były córki Anna (zmarła w 1717 r.) oraz Maria, przyszła królowa Francji.


Leszczyński królem

Stanisław Leszczyński zasiadał na tronie polskim dwukrotnie (1704-1709 i 1733-1736).

W toku Wielkiej Wojny Północnej (1700-1721), ówczesny wojewoda poznański Stanisław Leszczyński opowiedział się za królem Szwecji Karolem XII, występując przeciwko panującemu na tronie Polski Augustowi II Mocnemu. W 1704 r. władca Szwecji wkroczył do Rzeczpospolitej i przy poparciu dużej części szlachty doprowadził do obrania Stanisława Leszczyńskiego na króla Polski, co spowodowało wybuch wojny domowej. Koronacja Leszczyńskiego odbyła się 4 października 1705 r., po abdykacji Augusta II. Jego pierwsze panowanie skończyło się wraz z klęską Szwecji w Wojnie Północnej. Straciwszy stronników Leszczyński został zmuszony do opuszczenia Polski. Po długiej tułaczce, w 1714 r. osiedlił się w Księstwie Dwóch Mostów, nadreńskiej posiadłości Karola XII. W 1719 r. przeniósł się wraz rodziną do Wissembourga we francuskiej Alzacji. Małżeństwo córki Leszczyńskiego Marii z królem Francji w 1725 r. poprawiło jego trudną sytuację emigranta. Ludwik XV oddał do jego dyspozycji pałac w Chambord.

Po śmierci Augusta II Francja poparła kandydaturę Leszczyńskiego na tron Polski. Stanisław incognito przeprawił się przez Niemcy do Warszawy, gdzie 12 września 1733 r. większością głosów szlachta, która nie chciała na tronie cudzoziemca, ponownie okrzyknęła Leszczyńskiego królem. Na taki układ sił i przygotowywane przez władcę reformy nie chciały zgodzić się Austria i Rosja. Państwa te poparły w staraniach o władzę elektora saskiego, syna ostatniego króla - Augusta II. W październiku 1733 roku udzieliły mu pomocy militarnej i pod kontrolą wojsk doprowadziły do elekcji we wsi Kamień, przy poparciu niespełna tysiąca posłów. W ten sposób doszło do „podwójnej elekcji”, kraj posiadał dwóch władców. Interwencja sasko-rosyjska stała się pretekstem dla Francji do wypowiedzenia wojny sprzymierzonym cesarstwom Rosji i Austrii.

Leszczyński w Gdańsku

W toku trwającego konfliktu Leszczyński zmuszony był opuścić Warszawę i udał się do Gdańska, licząc, iż potężne fortyfikacje miasta uchronią go do czasu ewentualnej zmiany układu sił i przybycia odsieczy francuskiej. Wojska rosyjskie pod koniec marca 1734 r. zdobyły fortyfikacje Gdańskiej Głowy, a następnie zajęły Szaniec Zimowy, znajdujący się między miastem a Wisłoujściem. Pod koniec kwietnia oblegający otrzymali posiłki w postaci armat oblężniczych, którymi rozpoczęli ostrzeliwać miasto. Sytuacja Gdańska pogorszyła się,  gdy na początku maja wojskom rosyjskim udało się zdobyć Szaniec Letni oraz gdy do oblegających dołączyły wojska saskie.

Wkrótce do Gdańska przybyły oczekiwane pułki francuskie dowodzone przez brygadiera Lamotte de la Peirouze. Oddziały te wylądowały na Westerplatte. Nie podejmując próby przedarcia się do obleganego miasta, w nocy z 14 na 15 maja Francuzi wycofali się i odpłynęli do Kopenhagi. Wywołało to konsternację i oburzenie gdańszczan.

Dowiedziawszy się o tym, ambasador francuski w Kopenhadze, hrabia Louis Robert de Plélo, nie tylko zawrócił dwa pułki z powrotem do Gdańska, ale także sam z trzecim pułkiem popłynął na odsiecz miastu. Dnia 24 maja Francuzi po raz drugi wylądowali na Westerplatte. Wojska te próbowały 27 maja przebić się do obleganego miasta. Jednak pod ogniem muszkietów i artylerii rosyjskiej Francuzom nie udało się wykonać tego planu. W czasie walk rannych zostało 136 oficerów i żołnierzy, a zabitych 97, w tym hrabia de Plélo. Od tego dnia wojska francuskie zajmowały pasywną postawę. Po kapitulacji przybyłych z Kopenhagi oddziałów francuskich, mających wspomóc króla Leszczyńskiego, 23 czerwca, Rada Miasta Gdańska uznała dalszą obronę za bezcelową i zadeklarowała podjęcie pertraktacji pokojowych.

Jednym z warunków koniecznych do kapitulacji, które dowództwo rosyjskie przedstawiło delegatom miasta było wydanie króla Stanisława Leszczyńskiego. Rada Miasta uznała, że warunki są nie do przyjęcia. Zdając sobie sprawę z ciężkiego położenia, zagrożenia niewolą rosyjską i chcąc ułatwić kapitulację Gdańska, król Leszczyński postanowił opuścić miasto. W nocy z 27 na 28 czerwca 1734 roku w przebraniu chłopa, w towarzystwie tak samo przebranego gen. Johana Stenflychta, król rozpoczął swoją ryzykowną podróż. Wraz z przewodnikiem przeprawili się łodzią przez zalane tereny na wchodzie Gdańska. Po wędrówce pełnej przygód król dotarł do Kwidzyna chłopskim wozem zakupionym po drodze. Ucieczka udała się między innymi dlatego, iż strona rosyjska dowiedziała się o niej dopiero nazajutrz w południe. Po odpoczynku w Kwidzynie król przybył do Królewca. Całość swoich perypetii w czasie ucieczki z Gdańska przedstawił w liście do swojej córki – Marii, królowej Francji. Wkrótce treść sensacyjnych przygód króla stała się jedną z najbardziej poczytnych opowieści w Europie.

Gdańsk kapitulował 7 lipca 1734 r.


Leszczyński księciem Lotaryngii i Baru

Po abdykacji króla Stanisława Leszczyńskiego w 1736 r., Ludwik XV uczynił go dożywotnim księciem bogatej Lotaryngii i Baru. Stanisław w „nowej ojczyźnie” nie miał władzy formalnej w zakresie polityki, kwestii podatków czy wojska. Te przywileje rządzących należały do kanclerza Lotaryngii mianowanego przez króla Francji. W zamian Stanisław otrzymywał regularne uposażenie, które pozwalało mu na realizację swoich ambicji fundacyjnych i spokojne dostatnie życie. Był władcą o złożonej osobowości i szerokim kręgu zainteresowań. Los, który w drugiej połowie życia osadził go na tronie Lotaryngii, był dlań hojny pozwalając realizować rozmaite pasje.


  1. „Budowniczy”. Miłośnik architektury, która była jego wielką namiętnością. Planował, prowadził narady z architektami, rzeźbiarzami i rzemieślnikami, poprawiał szkice i nadzorował prace. Zainicjował odnowę wielu zamków i posiadłości otaczając je pięknymi ogrodami. Współpracował z architektem Emmanuelem Héré oraz mistrzem kowalstwa Jeanem Lamour, dzięki czemu miasto Nancy zyskało piękny
    i nowoczesny układ urbanistyczny, którego część wraz z placem (fr. Place Stanislas) została wpisana na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
  2. Wielbiciel Nauki. Wspierał rozwój talentów. Założył Akademię czyli Królewskie Towarzystwo Nauki i Literatury Pięknej. Do szeroko rozpowszechnionego w Europie prestiżu akademii przyczynili się m.in. Monteskiusz, Wolter, Fontenelle czy Buffon oraz cała lokalna elita intelektualna Nancy. Działalność towarzystwa skupiała się wokół rozpowszechniania wiedzy encyklopedycznej oraz promocji języka francuskiego. Do Akademii należeli literaci, filozofowie, duchowni, wojskowi, lekarze, przyrodnicy i prawnicy.
  3. Społecznik. Tworzył i utrzymywał przytułki, wielokrotnie dając wyraz swojej troski o chorych i ubogich. Zakładał publiczne szkoły i spichlerze na wypadek głodu, utworzył giełdę kupiecką. Zainicjował powołanie Biblioteki Królewskiej (1750 r.), dzięki której mieszkańcy Lotaryngii mogli bezpłatnie zgłębiać zarówno nowożytne jak i starożytne dzieła.
  4. Filozof i literat. Interesowały go zagadnienia dotyczące wychowania młodego pokolenia, roli religii w życiu codziennym. Snuł refleksje na temat idealnego ustroju społecznego, formułował reformy gospodarcze i obyczajowe. Jego rozprawy znalazły uznanie i zdobyły pozytywne recenzje przyszłych pokoleń. Do sztandarowych dzieł należy traktat Leszczyńskiego pt. „Głos wolny wolność ubezpieczający”, w którym debatuje nad sposobami ratowania Rzeczypospolitej, dając wskazówki polityczne dla państw o ustroju republikańskim.

    Z początku poddani nie byli mu przychylni, jako władcy obcemu, jednak dzięki swym czynom, dość szybko zyskał ich sympatię. Leszczyński znany był także jako wielbiciel kobiet, człowiek zabawy. Kronikarze rozpisywali się o jego licznych podbojach miłosnych. Jedną z najbardziej znanych kochanek była poznana podczas oblężenia Gdańska, młodsza o blisko 30 lat Katarzyna Dorota Jabłonowska, której mąż Franciszek Maksymilian Ossoliński był wiernym stronnikiem Stanisława. Późniejszą wybranką stała się margrabina Boufflers, która po śmierci żony Leszczyńskiego osiadła na dworze u jego boku.

 

Kolejną pasją Stanisława była kuchnia. Nazywany znawcą smaków, dbał o misterne i wytworne nakrycie stołu. Bywało, że czuwał nad przygotowywanymi daniami. Poszukiwał przepisów, przyczynił się do powstania nowych potraw i deserów takich jak np. babka z rumem.

W wolnych chwilach na swoim lotaryńskim dworze dawał upust emocjom tworząc, głównie w technice pastelu bądź miniatury. Nie otrzymał typowego wykształcenia artystycznego, jednak utrzymywał kontakty z licznymi artystami, którzy udzielali mu lekcji i zdradzali tajniki sztuk pięknych. Choć twórczość plastyczna była jego wielką przyjemnością, to natura nie obdarzyła go wielkim talentem, a końcowy efekt swych dzieł zawdzięczał tzw. „ubarwiaczom”, którzy nanosili poprawki.

Pozostając na tronie w Luneville w pobliżu Nancy do ostatnich dni nie porzucił myśli o powrocie na tron polski. Oddany katolicyzmowi demonstracyjnie okazywał swoją pobożność, codziennie uczestnicząc we mszy świętej. Oddawał się regularnym postom m.in. w rocznicę swojego szczęśliwego wyjazdu z Gdańska. Był protektorem jezuitów. Od 1739 r. organizował tzw. Królewskie Misje, podczas których zakonnicy głosili Słowo Boże, rozdawali jałmużnę propagując religię na wsiach. Ogromne znaczenie przywiązywał do kultu maryjnego, co było dziedzictwem wyniesionym z ojczystego kraju.

Zmarł 23 lutego 1766 r., w wieku 88 lat, prawdopodobnie na skutek oparzeń odniesionych przez przypadkowe zapalenie się szlafroka od ognia z kominka. Pochowano go w kościele Notre-Dame-de-Bon-Secours w Nancy.

„Stanisławowi Dobroczyńcy Wdzięczna Lotaryngia” – tak brzmią słowa widniejące na cokole pomnika w Nancy poświęconego postaci Leszczyńskiego. Pamięć o dobrotliwym księciu przetrwała w Lotaryngii do dziś. O tym jak był popularnym i szanowanym władcą przypominają nazwy hoteli, restauracji czy instytucji publicznych w regionie, a także często spotykane wśród Francuzów swojsko brzmiące imię - Stanislas.

 

Katarzyna Kurkowska

 

 Bibliografia:

 

  1. Artystyczne pasje króla Stanisława, G. Voreaux [w:] Stanisław Leszczyński. Król Polski księciem Lotaryngii, Warszawa 2005
  2. E. Cieślak, W obronie tronu króla Stanisława Leszczyńskiego, Gdańsk 1986
  3. J. Feldman, Stanisław Leszczyński, Warszawa 1984
  4. M. Forycki, Stanisław Leszczyński - sarmata i Europejczyk 1677-1766, Poznań 2006
  5. Stanisław Leszczyński: król, polityk, pisarz, mecenas, materiały z konferencji pod red. A. Koniora, Leszno 2001


W dniach 25 maja 2014 – 2 listopada 2014 w Ratuszu Głównego Miasta Gdańska, oddziale Muzeum Historycznego Miasta Gdańska prezentowana była wystawa pt. „Król Stanisław Leszczyński w Gdańsku 1733-1734”, współfinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego