Wyłącz moduł dla niedowidzących Moduł dla niedowidzących

pon. 10:00 - 13:00
wt. 10:00 - 18:00
śr. 10:00 - 18:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 18:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 11:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Długa 46/47

Bilety:
Normalny: 12 zł
Ulgowy: 6 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 11 zł
Ulgowy grupowy**: 5 zł
Punkt widokowy: 5 zł

pon. 10:00 - 13:00
wt. 10:00 - 18:00
śr. 10:00 - 18:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 18:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 11:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Długi Targ 43/44

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

pon. 10:00 - 13:00
wt. 10:00 - 18:00
śr. 10:00 - 18:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 18:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 11:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Targ Węglowy 26

Bilety:
Normalny: 12 zł
Ulgowy: 6 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 11 zł
Ulgowy grupowy**: 5 zł

pon. 10:00 - 13:00
wt. 10:00 - 18:00
śr. 10:00 - 18:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 18:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 11:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Długa 12

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

pon. 10:00 - 16:00
wt. 10:00 - 16:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 16:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 10:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Mjr. H. Sucharskiego

pon. 10:00 - 13:00
wt. 09:00 - 16:00
śr. 09:00 - 16:00
czw. 09:00 - 16:00
pt. 09:00 - 16:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 11:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Plac Obrońców Poczty Polskiej 1/2

Bilety:
Normalny: 8 zł
Ulgowy: 4 zł
Normalny grupowy**: 7 zł
Ulgowy grupowy**: 3 zł

pon. 10:00 - 16:00
wt. 10:00 - 16:00
śr. 10:00 - 16:00
czw. 10:00 - 16:00
pt. 10:00 - 16:00
sob. 10:00 - 16:00
nd 10:00 - 16:00

Gdańsk
ul. Stara Twierdza 1

Bilety:
Normalny: 15 zł
Ulgowy: 7 zł
Rodzinny*: 35 zł
Normalny grupowy**: 14 zł
Ulgowy grupowy**: 6 zł

pon. 10:00 - 18:00
wt. 10:00 - 18:00
śr. 10:00 - 18:00
czw. 10:00 - 18:00
pt. 10:00 - 18:00
sob. 10:00 - 18:00
nd 10:00 - 18:00

Gdańsk
ul. Wielkie Młyny 10

Bilety:
Normalny: 10 zł
Ulgowy: 5 zł
Rodzinny*: 20 zł
Normalny grupowy**: 9 zł
Ulgowy grupowy**: 4 zł

Historia pewnej pomyłki, czyli domy Jana Heweliusza

Dział Historii, 2014-02-07 | Janusz Dargacz

Janusz Dargacz
Historia pewnej pomyłki, czyli domy Jana Heweliusza


Według utrwalonej tradycji domy Jana Heweliusza zajmowały trzy sąsiadujące ze sobą działki usytuowane w narożniku dawnych ulic Pfefferstadt (ul. Korzenna) i Baumgartsche Gasse (ul. Heweliusza). W połowie XIX w. działki te otrzymały numery 53, 54 i 55, które obowiązywały do czasu zniszczenia kamienic w 1945 r. Po drugiej wojnie światowej historyczna zabudowa tej części Śródmieścia nie została zrekonstruowana, o lokalizacji dawnych domów astronoma przypomina jednak pamiątkowa tablica, która została umieszczona w 1987 r. na budynku przy obecnej ul. Heweliusza 10.


Tradycja lokująca kamienice XVII-wiecznego uczonego w tym właśnie miejscu sięga pierwszej połowy XIX w. Być może została wprowadzona do obiegu przez Wilhelma Ferdinanda Zerneckego, autora wydanego w 1843 r. popularnego przewodnika po Gdańsku. W szkicu poświęconym Heweliuszowi autor umieszcza domy astronoma na posesji zajmowanej wówczas przez kamienicę i browar Mayera oraz stajnie artylerii. Wymienione przez Zerneckego działki zostały w 1853 r. oznaczone numerami 52 (stajnie) oraz 53 i 54 (browar). Wersję podaną przez Zerneckego dosyć dokładnie powtarza Gustaw Adolf Seidemann, autor wydanej w 1864 r. biografii Heweliusza. Ciekawe, że badacz ten mówi o jednym tylko zachowanym domu. W rachubę mogła wchodzić jedynie kamienica przy ul. Korzennej 53. Dla utrwalenia tradycji pierwszorzędne znaczenie miało bez wątpienia umieszczenie na tym właśnie domu w 1888 r. tablicy pamiątkowej poświęconej Heweliuszowi. Od tej pory każdy przypadkowy przechodzień mógł się dowiedzieć, w którym domu żył i pracował wielki astronom. W rezultacie wiedza na ten temat została najwyraźniej uznana za tak oczywistą, że żaden z licznych badaczy zajmujących się Heweliuszem nie uznał za konieczne skonfrontować jej z dostępnym materiałem archiwalnym.


Trzeba w tym miejscu zauważyć, że lokalizacja zaproponowana przez Zerneckego i Seidemanna nie do końca odpowiada późniejszej tradycji. Jeszcze na początku XX w. narożna kamienica nr 55 najwyraźniej nie była wiązana z postacią Heweliusza. Tym należy zapewne tłumaczyć fakt, że wszystkie znane zdjęcia z przełomu wieków XIX i XX, prezentowane w literaturze jako fotografie kamienic Heweliusza, zostały tak wykadrowane, aby obejmowały jedynie parcele nr 52, 53 i 54. Kamienica narożna (nr 55) była na dawnych fotografiach skrzętnie omijana. Okazuje się, że dopiero w XX w. kamienice Heweliusza zostały niejako „przesunięte” o jeden numer w stronę Baumgartsche Gasse. Taką lokalizację podaje w 1927 r. Johannes Hevelke, autor obszernej pracy poświęconej dziejom i genealogii swojego rodu. Według tego badacza po ślubie Heweliusza z Kathariną Rebeschke młoda para zamieszkała w należącej do Rebeschków kamienicy przy ul. Korzennej 54 i zapewne również 53. Po śmierci ojca astronoma w 1649 r. doszedł do tego dom nr 55. Ustalenia Hevelkego miały decydujący wpływ na polskich badaczy zajmujących się postacią Heweliusza po 1945 r., którzy pisząc o kamienicach astronoma niemal bez wyjątku podają adres ul. Korzenna 53, 54 i 55.


Tymczasem cała tradycja, umieszczająca domy astronoma w tym właśnie miejscu, opierała się jedynie na niewiadomego pochodzenia ustnym przekazie i nie była poparta jakimikolwiek badaniami źródłowymi. Aby ustalić właściwą lokalizację dawnych nieruchomości Heweliusza należy sięgnąć bezpośrednio do materiałów archiwalnych, przede wszystkim dawnych ksiąg gruntowych Starego Miasta i dziewiętnastowiecznych ksiąg hipotecznych, akt majątkowych potomków uczonego, a także źródeł kartograficznych i ikonograficznych. Analiza tych materiałów pozwala jednoznacznie uznać dotychczas proponowaną lokalizację za całkowicie błędną oraz ustalić właściwe położenie domów astronoma.

Coś się nie zgadza…


Na początek chciałbym przytoczyć dwa argumenty przemawiające przeciwko umieszczaniu dawnych parceli Heweliusza pod numerami 53, 54 i 55. Dla nieruchomości tych zachowała się zarówno dawna, założona w 1624 r. i prowadzona do początków XIX w. księga gruntowa, jak też księgi hipoteczne, założone po wprowadzeniu pruskiego porządku prawnego na przełomie XVIII i XIX w. Co prawda praktyka usuwania nazwiska poprzedniego właściciela przy uaktualnianiu zapisów w dawnych księgach gruntowych powoduje, że nie odnajdziemy w nich samego Heweliusza, należałoby jednak spodziewać się nazwisk jego spadkobierców. Z przekazów historycznych wiadomo bowiem, że potomkowie astronoma mieszkali w odziedziczonych po nim domach jeszcze w drugiej połowie XVIII w.


Genealogia potomków astronoma doczekała się już kilku opracowań, dzięki czemu możemy stworzyć listę kilkunastu rodzin, które po kądzieli wywodziły swój ród od gdańskiego uczonego. W drugim i trzecim pokoleniu po Heweliuszu były to rodziny Bagge, Bentzmann, Broen, Davisson, Ferber, Henrichsen, Leonardi oraz Schröder – i to ich przedstawicieli należałoby się spodziewać wśród właścicieli kamienic przy ul. Korzennej. W księgach gruntowych i hipotecznych budynków nr 53, 54, 55 nie odnotowano jednak żadnego z wymienionych nazwisk. Nazwiska potomków Heweliusza pojawiają się natomiast przy zupełnie innych nieruchomościach – o czym niżej.

Il.1 Kamienice i obserwatorium astronomiczne Heweliusza. Rycina Isaaka Saala wg rysunku Andreasa z dzieła Machinae coelestis pars prior, 1673; Muzeum Historyczne Miasta Gdańska

Przeciwko proponowanej dotychczas lokalizacji przemawia jeszcze jeden fakt – różnice wynikające z porównania siedemnastowiecznych oraz dziewiętnasto- i dwudziestowiecznych przekazów ikonograficznych. O tym, jak pierwotnie wyglądały domy astronoma, dowiadujemy się dzięki samemu Heweliuszowi, który w pierwszej części dzieła Machina coelestis z 1673 r. zamieścił rycinę ukazującą zarówno same budynki, jak też umieszczone na dachach obserwatorium astronomiczne. Rycina, wykonana przez Isaaka Saala na podstawie rysunku Andreasa Stecha, ukazuje trzy przylegające do siebie kamienice o jednakowej wysokości. Budynek północny (po lewej) ma elewację trójosiową, środkowy i południowy elewacje dwuosiowe. Wszystkie trzy kamienice mają po trzy kondygnacje. Budynki otrzymały ozdobne szczyty i portale, a także charakterystyczne dla Gdańska przedproża. Na szczycie budynku południowego można dostrzec wieńczącą go figurę, podczas gdy na dwóch pozostałych ustawiono dekoracje w formie kamiennych szyszek.

Il.2 Kamienice przy ul. Korzennej 53 i 54, ok. 1910 r.; PAN Biblioteka Gdańska

Poza ryciną Saala dysponujemy również kilkoma fotografiami z końca XIX oraz początku XX w., które były dotychczas prezentowane jako zdjęcia dawnych domów Heweliusza i zapewne z takim przekonaniem zostały wykonane. Dla kamienic nr 53 i 54 zachowały się ponadto akta budowlane z lat 1834–1942, zawierające m.in. kilka rysunków elewacji obu budynków. Porównanie siedemnastowiecznej ryciny z późniejszymi wizerunkami rzekomych kamienic Heweliusza prowadzi jednak do jednoznacznego wniosku – budynki ukazane na fotografiach w żaden sposób nie przystają do wizerunku utrwalonego przez Saala. Nie zgadza się ani liczba kondygnacji i wysokość budynków, ani liczba osi i szerokość elewacji, czy wreszcie szczegóły dekoracji szczytów. Zmian tych nie da się wyjaśnić po prostu upływem czasu i późniejszymi przeróbkami, zwłaszcza że prezentowane na zdjęciach budynki zachowały historyczne formy, wskazujące na ich szesnasto- lub siedemnastowieczną metrykę.

Spadkobiercy astronoma


Kamienic Heweliusza należy zatem szukać gdzie indziej. Zanim jednak przejdę do omówienia ich właściwej lokalizacji, chciałbym pokrótce prześledzić losy spuścizny po Heweliuszu bezpośrednio po śmierci astronoma. Ciekawych informacji na ten temat dostarcza zachowana w odpisie umowa dotycząca podziału spadku po małżonkach Hewelcke, zawarta między ich trzema córkami w styczniu 1695 r. Na podstawie zawartego wówczas porozumienia większą część majątku przejęła najstarsza z sióstr, Katharina Elisabeth Hewelcke (1666–1745), wówczas jeszcze niezamężna. Wśród odziedziczonych przez nią nieruchomości na pierwszym miejscu zostały wymienione trzy parcele przy ul. Korzennej, w tym jedna sięgająca aż do ulicy Zawrotnej (Kehrwiedergasse), obejmująca browar wraz z całym wyposażeniem, pralnię oraz stajnię. Spadek obejmował również pięć parceli położonych przy ul. Bednarskiej (Böttchergasse), określanych jako „pogorzeliska”. W umowie spadkowej z 1695 r. zostały podane odsyłacze do odpowiednich stron w księdze gruntowej Starego Miasta, dzięki czemu jesteśmy w stanie odtworzyć dalsze losy tych nieruchomości oraz ustalić ich lokalizację.
Najstarsza córka astronoma, która przeżyła obie młodsze siostry, pozostawała właścicielką kamienic aż do swojej bezpotomnej śmierci w 1745 r. Jej spadkobierczyniami zostały trzy siostrzenice, a więc wnuczki Heweliusza. Działki przy ul. Korzennej i Bednarskiej przypadły wówczas Philippine Charlotte Davisson z domu Henrichsen. Po niej dziedziczyło troje spadkobierców: syn Daniel Gottlieb Davisson, córka Charlotte Elisabeth Leonardi oraz wnuk Johann Karl Emanuel Broen. Każde z nich było współwłaścicielem w 1/3. Odpowiedniego wpisu do księgi gruntowej Starego Miasta dokonano w 1768 r. Cztery lata później Charlotte Elisabeth przejęła część majątku należącą do brata, zostając w ten sposób wraz z mężem Karlem Leonardim główną właścicielką nieruchomości należących do spadku po astronomie. Małżonkowie Leonardi byli ostatnimi użytkownikami kamienic przy ul. Korzennej, którzy wywodzili swój ród bezpośrednio od Heweliusza. Po śmierci Charlotte Elisabeth w 1801 r. spadkobiercy zdecydowali się na sprzedaż całej nieruchomości. W maju 1802 r. jej właścicielem został kupiec Jakob Kapsz, niemający już nic wspólnego z rodziną Heweliusza.

Osiem działek Heweliusza


Na koniec należy wyjaśnić, gdzie dokładnie znajdowały się parcele należące do astronoma i jego spadkobierców. Ich lokalizację można ustalić dzięki zachowanym księgom hipotecznym, założonym – jak już wspomniano – na przełomie wieków XVIII i XIX i prowadzonym do 1966 r. Z dokumentacji tej wynika, że dawne parcele Heweliusza przy ul. Korzennej zostały w końcu XVIII w. oznaczone tzw. numerami serwisowymi 230, 231 i 232, które w 1853 r. zostały zastąpione nową numeracją: 49, 48 i 47. Niezabudowane działki od strony ul. Bednarskiej otrzymały w 1853 r. numer 23. Numeracja ta obowiązywała do 1945 r.

Il.3 Fragment planu Gdańska z lat 1866–1869. Literą A oznaczono dawne nieruchomości Heweliusza (ul. Korzenna 47–49 i Bednarska 23), literą B dotychczas podawaną, błędną lokalizację (ul Korzenna 53–55); PAN Biblioteka Gdańska

W ustaleniu właściwej lokalizacji oraz zasięgu nieruchomości Heweliusza bardzo pomocny okazuje się również plan Daniela Buhsego z lat 60. XIX w. Dawna posesja astronoma daje się na nim odczytać jako działka o kształcie zbliżonym do odwróconej litery L, która przylega do ul. Bednarskiej i styka się z zapleczem kamienic położonych przy ul. Korzennej, na wysokości numerów 47, 48 i 49.



Il.4 Dawne kamienice Heweliusza przy ul. Korzennej 47, 48 i 49 (trzy środkowe), ok. 1905 r.; PAN Biblioteka Gdańska


W zbiorach Polskiej Akademii Nauk Biblioteki Gdańskiej, Muzeum Historycznego Miasta Gdańska oraz Instytutu Herdera w Marburgu udało się odnaleźć kilka fotografii interesujących nas domów, z których najstarsza pochodzi z 1870 r. Ponowne porównanie XVII-wiecznej ryciny Saala ze zdjęciami kamienic nr 47, 48 i 49 tym razem – mimo dzielącego je dystansu czasowego – pozwala stwierdzić szereg podobieństw. Przede wszystkim budynki mają zbliżoną wysokość, co było warunkiem umożliwiającym osadzenie na nich obserwatorium astronomicznego. Dokładnie tak jak na rycinie kamienica po lewej (nr 49) jest trójosiowa, zaś dwie pozostałe dwuosiowe. Dekoracja elewacji została na rycinie Saala przedstawiona w sposób dosyć uproszczony, nad oknami zostały jednak wyraźnie zaznaczone łęki, doskonale widoczne na zdjęciach z przełomu XIX i XX w. Należy też zwrócić uwagę na figurę wieńcząca szczyt domu nr 47.

Il.5 Dawna kamienica Heweliusza przy ul. Korzennej 47, 1901 r.; Muzeum Historyczne Miasta Gdańska


Podsumowując należy stwierdzić, że zebrany materiał – zarówno dokumentacja aktowa, jak też materiały kartograficzne i ikonograficzne – jednoznacznie pozwala zlokalizować dawne domy Jana Heweliusza przy ul. Korzennej pod numerami 47, 48 i 49. Astronomowi udało się skupić w tym miejscu aż osiem parcel, które utworzyły rozległą nieruchomość rozciągająca się do ulic Zawrotnej i Bednarskiej. Na tyłach domów zlokalizowany był browar i inne zabudowania gospodarcze, zaś od strony ul. Bednarskiej ogród. Po śmierci astronoma cała ta nieruchomość pozostawała w rękach jego spadkobierców aż do roku 1802. Po jej sprzedaży stosunkowo szybko zatarła się pamięć o dawnych domach Heweliusza, które w rezultacie zostały później błędnie zlokalizowane.


Ilustracje:


1.    Kamienice i obserwatorium astronomiczne Heweliusza. Rycina Isaaka Saala wg rysunku Andreasa z dzieła Machinae coelestis pars prior, 1673; Muzeum Historyczne Miasta Gdańska
2.    Kamienice przy ul. Korzennej 53 i 54, ok. 1910 r.; PAN Biblioteka Gdańska
3.    Fragment planu Gdańska z lat 1866–1869. Literą A oznaczono dawne nieruchomości Heweliusza (ul. Korzenna 47–49 i Bednarska 23), literą B dotychczas podawaną, błędną lokalizację (ul Korzenna 53–55); PAN Biblioteka Gdańska
4.    Dawne kamienice Heweliusza przy ul. Korzennej 47, 48 i 49 (trzy środkowe), ok. 1905 r.; PAN Biblioteka Gdańska
5.    Dawna kamienica Heweliusza przy ul. Korzennej 47, 1901 r.; Muzeum Historyczne Miasta Gdańska